Ҡайҙан һиндә ғәжәп илаһи моң...

Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ғәли Хәмзин исемендәге I республика йырсылар конкурсының финал туры моң әһеленең тыуған ауылы Ҡоҙғон-Әхмәрҙә, ә тыуыуының 75 йыллығына арналған хәтер кисәһе, йыр бәйгеһенең Гала-концерты ҡала Мәҙәниәт һарайында үтте.

Иҙел башында, атап әйткәндә, Ҡоҙғон-Әхмәр ауылында, һәр тау-таш, һәр болон-ҡыр, һәр шишмә-йылға - үҙе бер көйгә торошло. Был төбәктә матурлыҡты тоя белгән һиҙгер күңелле, ихлас тәбиғәтле һәм йыр-моңға бай кешеләр йәшәй. Ғәли Хәмзиндың ижады ла халҡыбыҙҙың моң шишмәһенән һут алып, тамырҙарын тыуған еребеҙҙең изге тупрағына йәйелдереп, ҡолас йәйеп үҫкән мөһабәт имәнгә оҡшаш. Йырсының репертуарында эстрада йырҙары киң урын алһа ла, ижадының нигеҙендә башҡорт рухы һәм моңо, халҡыбыҙ йырҙары ята. Бала саҡта уҡ олатаһының ҡурай моңдарын, әсәһе - Сәмсихан Хәмзә ҡыҙының оҙон көйҙәрен ишетеп, күңеленә һала барғанғалыр, йырҙар, әйтерһең дә, уның менән донъяға килгән дә бер ҡасан унан айырылмаған һәм тыныс ҡына күкрәгенән урғылып сығыр мәлен көткән. Эйе, Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Белорет районы һәм ҡалаһының Почетлы гражданы Ғәли Хәмзин башҡорт йыр сәнғәтенә бағышлаған фиҙаҡәр хеҙмәте менән юғары бейеклектәр яулаған, кинәнеп ижад иткән, бай мираҫ ҡалдырған йырсы. Халыҡ йырын Рәсәй генә түгел, сит илдәргә лә ишеттерҙе, бөтә донъяға танытты. Билдәле "Йәдкәр" төркөмөн 25 йыл дауамында етәкләп, башҡорт фольклорын сәнғәт юғарылығына күтәрҙе. Уның тауышын башҡаларҙың тауышы менән бутау мөмкин түгел. Үҙенә генә хас, уға ғына бирелгән моң бар унда. "Хәйрүләкәй", "Арғужа", "Асылыҡай буйы" йырҙары ла тик уныҡы ғына. "Уралым - минең төйәгем" иһә уны йырсы данына күмгән, республика, башҡа төбәктәргә лә башҡорт сәнғәтен бейеклектәргә күтәргән моң шишмәһелер. Бәрхәт тембрын, матур тауышын, ул башҡарған романс-йырҙарын тамашасыһы әле лә күңелендә һаҡлай, һәр ваҡыт ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер райондашын, кәңәштәре менән ярҙам итеп ебәргән остазын, яҡындары туғандарса хәстәрен онотмай.

2013 йылдан йырсының исеменә үткәрелеп килгән ябыҡ район, һуңынан зона кимәлендәге мәҙәни сара ла урғылып сығып республика кимәленә күтәрелде. Башҡортос-

тандың төрлө район-ҡалаларынан ғына түгел, сит өлкәләрҙән быйылғы республика йыр бәйгеһендә ҡатнашырға 60 яңғыҙ башҡарыусы һәм ансамблдәр теләк белдерҙе. Билдәле яҡташтарыбыҙ, күп йылдар дауамында конкурстың алыштырғыһыҙ жюри комиссияһы - Башҡортостандың халыҡ артисы, мультиинструменталист Рәмил Ғәйзуллин, Ленин исемендәге йорт-музей директоры Хәлил Хәмзин, Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Фларида Иркина, Нәркәс Сиражетдинова һәм Искәндәр Ғәзизов, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Зәлифә Әғләмова (икенсе турҙа) иң-иңдәрҙе - 29 яңғыҙ башҡарыусыны һәм 8 ансамблде финал турына һайлап алды.

21 ноябрҙә иһә финалға үтеүселәр Ҡоҙғон-Әхмәр мәҙәниәт йортонда йыйылды. Йылдағыса халыҡ йырсыһының ҡәберендә аят уҡыу, гөлләмәләр һалыу, уның исеме менән йөрөтөлгән ауыл мәҙәниәт усағында ҡунаҡтарҙы, конкурсанттарҙы лайыҡлы ҡаршы алыу... Арҙаҡлы яҡташтары Ғәли Хәмзин иҫтәлегенә үткәрелгән республика конкурсының юғары кимәлдә үтеүендә район мәҙәниәт идаралығының да, ауылдаштарының да өлөшө берҙәй баһалап бөткөһөҙ. Был юлы ла улар ауылдаштары рухын, иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлауын күрһәтте. Йыр бәйгеһен район мәҙәниәт идаралығы начальнигы Ольга Овчинникова, Әзекәй ауыл хакимиәте башлығы Нажия Вәлиева, йырсының ҡустыһы Хәлил Хәмзин асып, барыһын да моң байрамы менән ҡотланылар, конкурсанттарға уңыштар теләнеләр һәм, башҡа өлкәләрҙән сығыш яһаусыларҙы иҫәпкә алып, йыр конкурсының республика ғына түгел, төбәк-ара статус алыуын да билдәләнеләр.

Республика конкурсы еңеүселәрен билдәләү, Гала-концерт, халыҡ йырсыһының тыуыуына 75 йыл тулыуға арналған хәтер кисәһе ҡала Мәҙәниәт һарайында үтте. Рәсми өлөшөндә республиканың мәҙәниәт министры урынбаҫары Ринат Ғайсин, район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары Зөлфиә Ғәлийәнова, яҡташтары - Башҡортостандың халыҡ артистары Риф Ғәбитов һәм Рәмил Ғәйзуллин, яҡындары телмәр тотто.

- Ғәли ағайҙың моңо, тауышы, уның итәғәтлелеге беҙҙең йөрәктәрҙә, күңелдәрҙә мәңге һаҡлана. Уны, йырсы булараҡ, Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙә, сит илдәрҙә һәр башҡорт таныны. Иҙел башын, тыуған ауылы данын бар донъяға таратты. Уның моңо йөрәктәрҙә мәңге йәшәр,

тине министр урынбаҫары Ринат Рәшит улы.

Тәбрикләү телмәрҙәренән, йырсыны хөрмәтләп иҫкә алыуҙарҙан һуң еңеүселәрҙе билдәләү тантанаһы башланды. Республика йырсылар конкурсы һөҙөмтәләре буйынса 5 йәштән 10 йәшкә тиклемге категорияға ҡараған һәүәҫкәр балалар араһында I урынды Шығайҙан Гөлзифа Хафизова, II урынды Сибайҙан Айлина Сәғәҙәтова яуланы. Бөрйән районынан Динир Ҡотлобаев (11-17 йәшкә ҡараған категорияла) III урынға сыҡты. Әзекәйҙән Дилбәр Ғиззәтуллина, Шығайҙан Гөлнаҙым Ғәлиуллина (18-35 йәш категорияһы) лайыҡлы II урындарҙы алды. 36 йәштән алып йәш категорияһында Стәрлетамаҡтан Дилбәр Фәйзуллина, Сермәндән Айгөл Ғарипова - III, Шығайҙан Дилбәр Рәхмәтова - II, Сибайҙан Динар Арыҫланов, Архангел районынан Фәрүәз Камалетдинов I дәрәжә дипломанттары булды. Ә Өфөнән Рөстәм Исхаҡов, Ҡоҙғон-Әхмәрҙән Зәлифә Фазлетдинова, Әбйәлилдән Фирғәт Өмөтҡужин, Шығайҙан Ҡәдир Ғәлиуллин, Межгорьенан Илнур Әхмәтшин III дәрәжә лауреттары булһа, Өфөнән Айнур Исламғолов, Әбйәлилдән Ишмөхәмәт Искаҡов - II, Асынан Фәриҙә Ноғаманова һәм Силәбенән Винер Ҡәҙербаев I урындарҙы яуланы. Ансамблдәр араһында Учалы ҡалаһының "Заман" дуэты, Бөрйәндең "Инсебикә" халыҡ вокаль, Сермәндең "Хәтирә" халыҡ фольклор ансамблдәре - III, Бөрйәндең "Йәйғор" вокаль, ҡала Мәҙәниәт һарайының "Гәлсәр" эстрада фольклор ансамблдәре II урындарҙы бүлеште, ә Хәйбулла районының "Сулпан" халыҡ вокаль ансамбле I урынға сыҡты. Республика кимәлендә тәүге тапҡыр үткән йыр бәйгеһенең Гран-прийына Кушнаренко районынан Илшат Арыҫланов лайыҡ булды.

Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, Белорет районы һәм ҡалаһының Почетлы гражданы Рәмил Ғәйзуллиндың махсус бүләге Ҡоҙғон-Әхмәрҙән Гөлшат Абдуллина өлөшөнә төштө. Асия Бирғәлина, Йәсминә Хажина, Айлина Сәғәҙәтова - мәҙәниәт идаралығы начальнигының, Данияр Ирғәлин - Әзекәй ауыл хакимиәте башлығының, Айзилә Әйүпова (Ҡоҙғон-Әхмәр), "Гәлсәр" эстрада фольклор ансамбле, "Сулпан" халыҡ вокаль ансамбле, "Йәйғор" вокаль ансамбле - Өфөнөң "Барнихаус" компанияһы етәксеһе Айрат Ғибәҙәтовтың, Дарина Ирғәлина, Заһир Муллағәләмов - Хәмзиндар ғаиләһенең, Фирғәт Өмөтҡужин - Белорет районы һәм ҡалаһының Почетлы гражданы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге башҡорт дәүләт филармонияһының директор урынбаҫары Ранис Алтынбаевтың, "Ташъяр" вокаль ансамбле - Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Вилмир Әүбәкировтың, "Гөлнәзирә" халыҡ фольклор ансамбле "Урал" гәзитенең махсус бүләктәренә лайыҡ булды.

Гала-концертта сығыш яһаған Башҡортостандың атҡаҙанған артистары Фларида Иркина-Хәмзина, Искәндәр Ғәзизов, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Вилмир Әүбәкиров, 2019 йылғы конкурс еңеүсеһе Наил Хәмзин, шулай уҡ Гран-при яулаған Илшат Арыҫланов, Винер Ҡәҙербаев, Фәриҙә Ноғаманова, "Сулпан" халыҡ вокаль ансамбле йырҙары менән тамашасы күңелен арбаны.Ҡала Мәҙәниәт һарайының "Аманат", шулай уҡ "Йыһан", "Ағиҙел һылыуҙары" бейеү ансамблдәре йыр кисәһен дәртле, сағыу бейеүҙәре менән биҙәне. Конкурстың финал турында сығыш яһаған йырсыларға Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре - ҡурайҙа Дамир Хәсәнов, баянда Иршат Шәғәлин ярҙам итте.

"Иҙел башында шундай йыр шәхесе тыуып, районды данға күмгән Ғәли ағай менән беҙ, һис шикһеҙ, ғорурланабыҙ. Уның халыҡ яратҡан йырҙары, моңо киләсәктә лә беҙҙе ҡыуандырып, дәрт өҫтәп яңғырап торор, тип уйлайым", - тине район хакимиәте башлығы Азат Хәкимов Гала-концертты тамашасы булараҡ ҡарағандан һуң.

Хәйбулла районының “Сулпан” халыҡ вокаль ансамбле етәксеһе Гөлназ Иманова: - Ошондай мәртәбәле конкурстарҙа йыш ҡатнашабыҙ. Белорет ерендә үткән "Иҙел башы йондоҙҙары" конкурсында ғына ике тапҡыр ҡатнаштыҡ. Бында мәҙәниәттең көслө икәнлеген ишетеп кенә түгел, күреп беләбеҙ. Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән көслө конкурсанттар йыйыла. Ә Ғәли Хәмзин беҙгә билдәле "Йәдкәр"төркөмө аша таныш, сөнки төркөмөбөҙ ҙә халыҡ йырҙарын, төрлө романстарҙы яратып башҡара. Конкурсҡа килгәндә иһә, аралар алыҫ тип торманыҡ, килеп еттек. Икенсе юлы ансамблдәр, күберәк балалар алып килергә иҫәп тотабыҙ. Һәм данлыҡлы йырсыбыҙҙың "Бар ғүмерем" йырын мотлаҡ өйрәнеп, репертуарыбыҙға өҫтәйәсәкбеҙ.

Конкурстың I дәрәжә лауреаты Винер Ҡәҙербаев: - Ун йыл Уст Ҡатау мәҙәниәт һарайының "Дуҫлыҡ" башҡорт-татар төркөмөнә йөрөйөм. Салауат районында тыуып үҫһәм дә, Силәбе өлкәһендә йәшәйем. Хаҡлы ялға сыҡҡас, күптәнге хыялымды тормошҡа ашырып, ҡала мәҙәниәт һарайындағы вокаль коллективына йөрөй башланым. Ун йыл дауамында Башҡортостанымда ниндәй йыр конкурс-фестивалдәре үтә, барыһында ла ҡатнашырға тырышам. "Оҙон көй", Ғәзим Ильясовтың "Ретро-шлягер", "Ашҡаҙар моңдары", "Башҡорт йыры"нда үҙ көсөмдө һынап ҡарап, ярайһы уҡ уңыштарға өлгәштем. Ә бына Иҙел башында тәүге тапҡыр. Район тыуған яғым - Салауат районына оҡшаған. Был яҡтарҙы килеп күреү ҙә күптәнге хыялым ине. "Сәләм" каналында билдәле йырсыбыҙ, конкурс тураһындағы тапшырыу барыһын да хәл итте лә ҡуйҙы. Ике аҙна эсендә уның репертуары менән таныштым. Йырҙарының барыһы ла күңелгә яҡын, шул тиклем оҡшай. Йырҙарын күптән тыңлаһам да, конкурсҡа етди ҡарап, өйрәнергә тура килде. Бәйгегә ике йыр алып килдем. Береһен Салауат районында тыуып үҫкән Байыҡ сәсән яҙған. "Йүрүҙән аша уҡтар аттым" тип атала ул. Быйыл шул йырым менән Мәләүездә үткән "Төпкөлдә" төбәк-ара йыр конкурсында беренсе урын алдым. Башҡарыусы кеше юҡ уны, хатта ҡурайсыларҙың күптәре ул йыр менән таныш түгел. 2027 йылда үтәсәк конкурсҡа ла, Аллаһ бирһә, мотлаҡ киләсәкмен.

Алты йәшлек Айлинаның әсәһе - Юлиә Сәғәҙәтова: - Ҡыҙыбыҙ тәүге тапҡыр сәхнәгә өс йәшендә сыҡты. "Ирәндек моңдары" конкурсында "Иң йәш ҡатнашыусы" номинацияһында билдәләнде, "Һаумы, һаумы, әкиәт!" республика конкурсында II урын алды. Яңыраҡ Силәбе ҡалаһында үткән "Урал гүзәле" матурлыҡ һәм милли традициялар конкурсында ҡатнашып I урын яуланы. Сибайҙа "Йондоҙ" вокал студияһында, "Гөлдәр" бейеү ансамблендә шөғөлләнә. Ғөмүмән, ҡыҙыбыҙ сәхнәгә өйрәнгән, йырларға ярата, бейеүгә йөрөй. Былтыр Стәрлетамаҡта үткән "Башҡорт ғаиләһе" республика конкурсында ҡатнашып, "Йәш ғаилә" номинацияһында еңдек. Ҡалала үткән ғаилә конкурстарында ла призлы урындар яулайбыҙ. Ғаиләбеҙ менән, өләсәйҙәре лә йырлай, олатаһы гармунда уйнай, йырларға, бейергә яратабыҙ. Ислам ҡустыһы ла апайынан ҡалышмай. "Уралтау" йырын өйрәнеп тә алды инде. Зур үҫкәс йырлайым, тип йөрөй ул да. Бөгөнгө конкурсҡа Айлинаны етәксеһе - "Ҡурай" балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Гөлшат Хасаева әҙерләне. Тәүге турға "Уралтау" йырын (видеоға төшөрөп) ебәрҙек. Йыр уның өсөн ауыр булды, әлбиттә. Шулай ҙа атҡарып сыҡтыҡ. Ә "Ҡарабай"ҙы ул алдан да йырлай ине. Яҡшы тәьҫораттар ҡалдырҙы конкурс. Ойоштороусыларға рәхмәт әйткем килә.

I дәрәжә лауреаты Фәриҙә Ноғаманова: - Райондашым Ғәли Хәмзин менән таныш булмаһам да, йәштәш булараҡ яҡын. Уның репертуарын халыҡ йырҙары, йәш саҡта йырлап үҫкән йырҙар тәшкил итә. Бигерәк тә, лирик йырҙары оҡшай миңә. Йырсы халыҡ йырҙарын башҡарырға яратҡан кеүек, мин дә халҡым моңон башҡарырға яратам. Уның йырҙарын йыш тыңлайым. Өсөнсө тапҡыр ҡатнашам, Гран-при ла алдым. Башҡортостандың төрлө мөйөштәренән шундай матур, көслө йырсылар йыйылған бөгөн. Ансамблдәр ҙә шул тиклем көслө. Сағыу тауышлы йырсыларҙы иҫем китеп тыңлап ултырҙым.

Ғәли Хәмзин исемендәге I республика йыр конкурсында Гран-при яулаған Илшат Арыҫланов: - Бәләкәйҙән йырлап үҫтем, сәхнәләрҙә сығыш яһайым, ҙур күләмле конкурстарҙа ҡатнашам. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһының йыр бүлеген тамамланым. Әлеге көндә Мәҙәниәт йортонда эшләйем. Лирик йырҙар күңелемә яҡын, шуға ла уларҙы күберәк башҡарырға яратам. Ғәли Хәмзинды зәңгәр экрандар аша ғына тыңлағаным бар ине, әлбиттә. Бәрхәт тауышлы йырсының "Уралым буйҙары", "Һибелә сәсем" һәм башҡа халыҡ йырҙары оҡшай.